จากอดีตสู่ปัจจุบัน: ทำไม "พลาสติก" ยังเป็นฮีโร่ (ที่ถูกเกลียด) ในโลกบรรจุภัณฑ์อาหาร?

จุดเริ่มต้น: พลาสติกก้าวเข้าสู่ครัวโลกตั้งแต่เมื่อไร?
หากย้อนเวลากลับไปก่อนศตวรรษที่ 20 มนุษย์เราเก็บรักษาอาหารด้วยวัสดุธรรมชาติอย่าง ใบตอง เครื่องปั้นดินเผา แก้ว หรือผ้า จนกระทั่งอุตสาหกรรมปิโตรเคมีเติบโตขึ้น ไทม์ไลน์การเดินทางของพลาสติกในโลกอาหารจึงได้เริ่มต้นขึ้นอย่างจริงจัง
 
ยุคบุกเบิกของ เซลโลเฟน (Cellophane) ทศวรรษ 1910 - 1920
แม้จะทำจากเซลลูโลสของพืช แต่ถือเป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้มนุษย์ได้สัมผัสกับ "ฟิล์มใสกันน้ำ" เป็นครั้งแรก และถูกนำมาใช้ห่อขนม ลูกอม และช็อกโกแลตอย่างแพร่หลาย
 
กำเนิด สารานแรป (Saran Wrap) และถุงพลาสติก ทศวรรษ 1940 - 1950
หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 พลาสติกประเภท PVDC (สารานแรป) และโพลีเอทิลีน (PE) ถูกพัฒนาขึ้นมาเพื่อใช้ถนอมอาหารในครัวเรือน ช่วยให้อาหารสดใหม่ได้นานขึ้นอย่างที่ไม่เคยทำได้มาก่อน
 
ยุคทองของขวด PET และกล่องโฟม ทศวรรษ 1970
มีการคิดค้นขวด PET (Polyethylene Terephthalate) ที่สามารถกักเก็บน้ำอัดลมที่มีแรงดันสูงได้โดยไม่แตก และมีน้ำหนักเบามาก ทำให้พลาสติกเข้ามายึดครองตลาดเครื่องดื่มแทนขวดแก้วอย่างเบ็ดเสร็จ

5 เหตุผลสำคัญ: ทำไมมนุษย์ยังคงต้องพึ่งพาบรรจุภัณฑ์พลาสติก?
แม้พลาสติกจะตกเป็นจำเลยสังคมในฐานะขยะย่อยสลายยาก แต่ในมุมของ "ความมั่นคงทางอาหาร" (Food Security) และ "วิศวกรรมศาสตร์" พลาสติกคือวัสดุที่หาตัวจับยากด้วยเหตุผลเหล่านี้ค่ะ

1. ยืดอายุอาหาร ลดการสูญเสีย (Food Waste)
คุณสมบัติเด่นของพลาสติกคือ สามารถออกแบบให้ป้องกันออกซิเจน ความชื้น และเชื้อโรคได้อย่างดีเยี่ยม การซีลอาหารด้วยพลาสติกช่วยยืดอายุอาหาร (Shelf-life) จากไม่กี่วันให้เป็นหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน ซึ่งช่วยลดปริมาณขยะอาหารที่เน่าเสีย ซึ่งขยะอาหารนี้ก็เป็นตัวการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่รุนแรงไม่แพ้กัน

2. เบาแต่ถึกทน ประหยัดพลังงานขนส่ง
เปรียบเทียบง่ายๆ ระหว่าง ขวดแก้ว กับ ขวดพลาสติก พลาสติกมีน้ำหนักเบากว่าหลายเท่าและไม่แตกหักง่ายระหว่างขนส่ง การที่น้ำหนักรวมของสินค้าลดลง หมายความว่ารถขนส่งจะใช้ "น้ำมัน" น้อยลงตามไปด้วย ซึ่งเป็นการลดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ในภาคขนส่งโดยอ้อม

3. ต้นทุนต่ำ เข้าถึงได้ทุกคน
พลาสติกผลิตได้คราวละมากๆ ด้วยต้นทุนที่ถูกกว่าแก้ว อลูมิเนียม หรือกระดาษหลายเท่าตัว ซึ่งต้นทุนบรรจุภัณฑ์ที่ต่ำนี้ ส่งผลให้ราคาอาหารไม่แพงเกินไป ทำให้ผู้คนในทุกระดับชั้นสามารถเข้าถึงอาหารที่สะอาดและปลอดภัยได้

4. ความปลอดภัยทางสุขอนามัย
ในมุมทางการแพทย์และการสาธารณสุข บรรจุภัณฑ์พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียว (Single-use) ช่วยรับประกันว่าอาหารจะไม่ปนเปื้อนเชื้อโรคจากภายนอกหรือจากมือของผู้หยิบจับก่อนหน้า ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญมากในอุตสาหกรรมอาหารเดลิเวอรีและอาหารพร้อมทาน

5. ดัดแปลงได้สารพัดประโยชน์
ไม่มีวัสดุไหนยืดหยุ่นเท่าพลาสติกอีกแล้ว นักวิทยาศาสตร์สามารถดัดแปลงให้มันแข็ง ทนร้อน (เข้าไมโครเวฟได้) ทนเย็น (แช่แข็งได้) หรือเหนียวและยืดหยุ่นสูง เพื่อตอบโจทย์อาหารทุกประเภท

ความจริงที่น่าคิด: ปัญหาที่แท้จริงอาจไม่ใช่ "ตัวพลาสติก" แต่คือ "พฤติกรรมและการจัดการ" เพราะพลาสติกถูกออกแบบมาให้มีความทนทานสูงมาก แต่มนุษย์เรากลับนำวัสดุที่ทนทานทานนับร้อยปี มาใช้เป็นบรรจุภัณฑ์แบบ "ใช้ครั้งเดียวทิ้ง" (Single-use) โดยไม่มีระบบรีไซเคิลที่มีประสิทธิภาพรองรับ
ทางออกในอนาคต
ปัจจุบัน โลกกำลังเปลี่ยนผ่านไปสู่ พลาสติกชีวภาพ (Bioplastics) ที่ทำจากพืชและย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ รวมถึงการออกแบบบรรจุภัณฑ์แบบ Mono-material (ใช้พลาสติกชนิดเดียวทั้งชิ้น) เพื่อให้ง่ายต่อการนำไปรีไซเคิล 100%

สุดท้ายแล้ว การจะเลิกใช้พลาสติกไปเลยในปัจจุบันยังคงเป็นเรื่องที่แทบจะเป็นไปไม่ได้ เพราะส่งผลกระทบต่อปากท้องและการขนส่งอาหารของคนทั้งโลก แต่สิ่งที่เราทำได้ทันทีคือ การใช้ซ้ำ การแยกขยะอย่างถูกต้อง และสนับสนุนบรรจุภัณฑ์ที่เป็นมิตรต่อโลกมากขึ้นค่ะ